Η Ιερά Πατριαρχική Σταυροπηγιακή Μονή Ζωοδόχου Πηγής Μπαλουκλί

Η εικόνα της Θεοτόκου Ζωοδόχου Πηγής σχετίζεται με την αποδιδόμενη τιμή στην Παναγία στο ομώνυμο αγίασμα έξω από τα τείχη της Κωνσταντινουπόλεως, κοντά στη Σηλυβρία πύλη, που αργότερα έγινε γνωστό με το τουρκικό όνομα Μπαλουκλί.

Ιερά Πατριαρχική Σταυροπηγιακή Μονή Ζωοδόχου Πηγής Μπαλουκλί

Η Ιερά Πατριαρχική Σταυροπηγιακή Μονή Ζωοδόχου Πηγής Μπαλουκλί ιδρύθηκε κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο και χτίστηκε για πρώτη φορά από τον αυτοκράτορα Λέοντα Α’ τον Θράκα (457-374) στα μέσα του 5ου αιώνα, σε μια ειδυλλιακή και καταπράσινη περιοχή, απέναντι από την πύλη της Σηλυβρίας, ή αλλιώς την πύλη της Πηγής, στο μέρος όπου η Παναγία, σύμφωνα με την παράδοση, αποκάλυψε στον αυτοκράτορα με θαυματουργικό τρόπο την πηγή.

Σύμφωνα με τη σχετική παράδοση, που αναφέρει ο Νικηφόρος Κάλλιστος, ο μετέπειτα αυτοκράτορας Λέων Α’ ο Θραξ, ο επονομαζόμενος και Μακέλλης, τον οποίο η Εκκλησία τιμά και ως Άγιο στις 20 Ιανουαρίου, όταν ως απλός στρατιώτης εισερχόταν στην Κωνσταντινούπολη, συνάντησε στη Χρυσή Πύλη έναν τυφλό επαίτη, ο οποίος του ζήτησε νερό. Ψάχνοντας ο Λέων για νερό, άκουσε την εξαίσια φωνή της Παναγίας, που του υπέδειξε την πηγή, λέγοντάς του: «Λέων είσελθε εντός», εννοώντας να μπει στο σκιερό μέρος όπου ανάβλυζε η πηγή. Ο Λέων ακολούθησε τις εντολές της Θεοτόκου, βρήκε την πηγή και έτριψε με λάσπη, που σχημάτισε από χώμα και από το νερό της, τα μάτια του τυφλού που ξαναβρήκε έτσι το φως του. Όταν θα γινόταν αυτοκράτορας, (του είπε η προφητική φωνή), θα έπρεπε να χτίσει δίπλα στην πηγή εκκλησία.

Πράγματι, όταν αργότερα ο Λέων ανέβηκε στον μεγαλύτερο θρόνο της Οικουμένης, ως αυτοκράτορας της Βασιλεύουσας, έκτισε μια μεγαλόπρεπη εκκλησία προς τιμήν της Θεοτόκου στον χώρο εκείνο, τον οποίο και ονόμασε «Πηγή».

Κατά την παράδοση, στον ιερό χώρο της Πηγής στο Μπαλουκλί, μετέβαινε πάντοτε ο βυζαντινός Αυτοκράτορας με τη συνοδεία του, προκειμένου να υποδεχτεί στη Βασιλεύουσα τη μελλοντική σύζυγό του, εφόσον ο ερχομός της στην Πόλη γινόταν από τη στεριά.

Ήδη από τον 14ο αιώνα, ο Νικηφόρος Κάλλιστος γράφοντας για το αγίασμα της Πηγής, παραθέτει έναν κατάλογο 63 θαυμάτων της Θεοτόκου Ζωοδόχου Πηγής του Μπαλουκλί.

Εκτός από την παράδοση του Λέοντος με τον τυφλό, στα θαύματα που απαριθμεί ο Κάλλιστος, πολλά από τα οποία αφορούν βασιλείς και ιεράρχες, συγκαταλέγονται και τρία που συχνά εικονογραφούνται στις παραστάσεις της Ζωοδόχου Πηγής:

α) η θεραπεία του δαιμονισμένου -αναγνωρίζεται από το δαίμονα που βγαίνει από το στόμα του ή από την αλυσίδα που είναι περασμένη στο λαιμό ή στο χέρι του,

β) η θεραπεία της στείρας γυναίκας -πρόκειται μάλλον για την αυτοκράτειρα Ζωή, τη μητέρα του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου (905-959), που παριστάνεται με παιδί στην αγκαλιά της,

και γ) η νεκρανάσταση του βαριά αρρώστου Θεσσαλού, ο οποίος ξεκίνησε με το πλοίο για να θεραπευτεί στην Πηγή, πέθανε στο ταξίδι και αναστήθηκε, όταν ο καπετάνιος τον μετέφερε με φορείο στο αγίασμα και τον περιέλουσε με τρεις κουβάδες νερό του αγιάσματος της Μπαλουκλιώτισσας. 

Μεταξύ των θαυμάτων αναφέρεται ότι θεραπεύτηκε κάποια Γλυκερία ονόματι, συγγενής της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, συζύγου του Ιουστινιανού, ωσαύτως κάποια Ευδοκία, αδελφή του Αυτοκράτορος Μαυρικίου, επίσης η αυτοκράτειρα Ειρήνη η οποία, από ευγνωμοσύνη, διέταξε και ξαναζωγράφησαν τις εικόνες της Θεοτόκου και του Σωτήρος, τις οποίες είχαν καταστρέψει προηγουμένως οι Εικονομάχοι Βασιλείς. Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα προσέφερε χρυσά ιερά σκεύη, γιατί η Παναγία θεράπευσε εκεί την κόρη της από «ατάκτους» πυρετούς.

Ο Κάλλιστος περιγράφει τη μεγάλη αυτή εκκλησία με πολλές, αλλά λογοτεχνικές λεπτομέρειες, η περιγραφή του ωστόσο ταιριάζει περισσότερο, (σύμφωνα με ορισμένους μελετητές), στο μετέπειτα λαμπρό οικοδόμημα του Ιουστινιανού. Σε κάθε περίπτωση, είναι εξακριβωμένο το γεγονός ότι το 536 μ.Χ., στη Σύνοδο της Κωνσταντινουπόλεως, υπό τον πατριάρχη Μηνά (536-552), μνημονεύεται η συμμετοχή του Ζήνωνος, ηγουμένου «του Οίκου της αγίας ενδόξου Παρθένου και Θεοτόκου Μαρίας εν τη Πηγή».

Εκατό χρόνια αργότερα, ο μέγας αυτοκράτωρ Ιουστινιανός Α’, ο οποίος συνήθιζε να μεταβαίνει για κυνήγι στην περιοχή της Μπαλουκλιώτισσας, θα θεραπευθεί από το νερό της πηγής από τη λιθίαση που τον ταλαιπωρούσε, οπότε από ευγνωμοσύνη προς την Παναγία ανήγειρε λαμπρό ναό στη θέση αυτή, με υλικό που είχε απομείνει από την κατασκευή της Αγίας Σοφίας. Επί Ιουστινιανού Α’ θεωρείται πως ιδρύθηκε και η μονή κοντά στην ήδη υπάρχουσα εκκλησία. Ο ναός του Ιουστινιανού θα καταρρεύσει από σεισμό 227 χρόνια αργότερα και θα τον ξαναχτίσει η Ειρήνη η Αθηναία γύρω στο 800 μ.Χ., ενώ θα τον λαμπρύνουν οι αυτοκράτορες της Μακεδονικής Δυναστείας Βασίλειος Α’ στα μέσα του 9ου αιώνα και Ρωμανός Λακαπηνός στα μέσα του 10ου αιώνα. Ο τελευταίος θα ξαναχτίσει για τέταρτη φορά τον ναό μετά την καταστροφή του από τον τσάρο των Βουλγάρων Συμεών.

Λίγα χρόνια μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως από τους Οθωμανούς, ο σουλτάνος Βαγιαζήτ Β’ (1481-1512) γκρέμισε τη μονή της Ζωοδόχου Πηγής του Μπαλουκλί και χρησιμοποίησε το οικοδομικό υλικό για την κατασκευή του τζαμιού του, στην ομώνυμη πλατεία του τρίτου λόφου της Πόλης. Ωστόσο ο κόσμος ποτέ δεν έπαψε να επισκέπτεται και να παίρνει για να πιει νερό από την θαυματουργό πηγή. Σύντομα ένας νέος μικρός ναός χτίστηκε πάνω από το αγίασμα. Το αγίασμα προσπάθησαν να το πάρουν στην κατοχή τους οι Αρμένιοι γύρω στο 1730, χωρίς όμως επιτυχία. Η πρακτική αυτή ήταν συνήθης εκείνη την εποχή με τον έντονο ανταγωνισμό των διαφόρων χριστιανικών ομολογιών για τα προσκυνήματα ανά την επικράτεια της αυτοκρατορίας, πόσο μάλλον όταν αυτά ήταν προσοδοφόρα, όπως το Μπαλουκλί.

Το 1793 χτίστηκε μεγαλύτερη εκκλησία με δωρεές των πιστών, η οποία με τα άφθονα εισοδήματά της συντηρούσε τρία ελληνικά νοσοκομεία της Κωνσταντινούπολης (των Επτά Πύργων, του Γαλατά και του Σταυροδρομίου). 

Ο ναός αυτός πάνω από την Πηγή καταστράφηκε από γενιτσάρους το 1825, κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επαναστάσεως. Αργότερα ωστόσο τα πράγματα στην Πόλη ηρέμησαν, ενώ το 1827 ανακαλύφθηκε και η εικόνα της Παναγίας της Μπαλουκλιώτισσας στην περιοχή και έτσι οι ορθόδοξοι, το 1830, πήραν σύμφωνα με τους κανόνες του Οθωμανικού δημοσίου, την άδεια από τον σουλτάνο Μαχμούτ Β’ να χτίσουν εκκλησία πάνω στα θεμέλια του από χρόνια κατεστραμμένου βυζαντινού ναού.

Το 1837 επονομάστηκε «Ιερά Νοσοκομειακή Μονή Ζωοδόχου Πηγής», όταν ιδρύθηκε με δική της χορηγία νέο νοσοκομείο, έξω από τα τείχη. Ο σημερινός ναός ανεγέρθηκε το 1833 επί οικουμενικού πατριάρχη Κωνσταντίου Α’ και εγκαινιάστηκε δύο χρόνια αργότερα. Το αγίασμα βρίσκεται στον υπόγειο ναό και αναβλύζει από μαρμαρόκτιστη κρήνη, η οποία υδροδοτεί μικρή δεξαμενή με χρήση ενυδρείου με χρυσόψαρα.

Ήταν ο πέμπτος στη σειρά ναός και αυτός που σώζεται, με επεκτάσεις, ανακαινίσεις και προσθήκες έως τις μέρες μας.

Το Μπαλουκλί

Σαράντα μέρες πολεμά ο Μωχαμέτ να πάρη

την Πόλη τη μεγάλη.

Σαράντα μέρες έκαμεν ο γούμενος το ψάρι

στα χείλη του να βάλη.

Απ’ τις σαράντα κι ύστερα πεθύμησε να φάγη

τηγανισμένο ψάρι.

— Αν μας φυλάγ΄ η Παναγιά, καθώς μας εφυλάγει,

την Πόλη ποιος θα πάρη;

Ρίχτει τα δίχτυα στο γιαλό, τρία ψαράκια πιάνει,

— Θεός να τα ’βλογήσει

Το λάδι βάλλει στη φωτιά μες στ’ αργυρό τηγάνι,

για να τα τηγανίση.

Τα τηγανίζ’ από τη μια και πα να τα γύρισε

κι από το άλλο μέρος.

Ο παραγιός του βιαστικά πετά να του μιλήση,

και τα ’χασεν ο γέρος!

— Mην τηγανίζης, γέροντα, και μόσχισε το ψάρι

στην Πόλη τη μεγάλη!

την Πόλη την εξακουστή οι Τούρκοι έχουν πάρει,

μάς κόβουν το κεφάλι!

Στην Πόλη Τούρκου δεν πατούν κι Αγαρηνού ποδάρια!

Μου φαίνεται σαν ψέμα!

Μ’ αν είν’ αλήθεια το κακό, να σηκωθούν τα ψάρια,

να πέσουν μες στο ρέμα!

Ακόμα ο λόγος βάσταγε, τα ψάρια απ’ το τηγάνι,

τη μια μεριά ψημένα,

πηδήξανε και πέσανε στης λίμνης τη λεκάνη,

γερά, ζωντανεμένα.

Ακόμα ως τώρα πλέουνε, κόκκιν’ από το μέρος,

όπου τα είχε ψήσει.

Φυλάγουν το Βυζάντιο ν’ αναστηθή,

κι ο γέρος να τ’ αποτηγανίση.

Γεώργιος Bιζυηνός, Ατθίδες Αύραι.