Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης: Η Κοίμησις της υπεραγίας Θεοτόκου
Η Κοίμησις της υπεραγίας Θεοτόκου
Μία τῶν γλυκυτέρων καὶ συμπαθεστέρων ἑορτῶν τοῦ χριστιανικοῦ κόσμου εἶναι καὶ ἡ Κοίμησις τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου, ἢν σήμερον ἑορτάζει ἡ Ἐκκλησία. Εὐθὺς ἀπὸ τῶν πρώτων μ.Χ. αἰώνων, ἔξοχος ὑπῆρξεν ἡ τιμὴ καὶ εὐλάβεια, ἢν ἀπένεμον οἱ χριστιανοὶ πρὸς τὴν Παρθένον Μαρίαν. Ἂλλ’ ἡ σημερινὴ ἑορτὴ εἶναι ἡ κατ’ ἐξοχὴν μνήμη τῆς Θεοτόκου, ἄτε τὴν Κοίμησιν αὐτῆς ὑπόθεσιν ἔχουσα.
Ἡ Κοίμησις αὕτη συνέβη, κατὰ τὴν εὐσεβῆ παράδοσιν, τὴ 15 Αὐγούστου, ἀλλὰ προϊόντος τοῦ χρόνου, σὺν τὴ καλλιεργεία καὶ ἀναπτύξει τοῦ χριστιανικοῦ πνεύματος, ἐτάχθη ἡ προηγουμένη τῆς ἡμέρας ταύτης δεκατετραήμερος ἐγκράτεια, πρὸς τιμὴν τῆς ὑπεράγνου Θεομήτορος καὶ αὐτὴ γινομένη. Ἀγομένης τῆς νηστείας ταύτης, ψάλλονται ἐν τοῖς ἱεροῖς ναοῖς ἐναλλὰξ καθ’ ἑκάστην, οἱ δύο μελωδικώτατοι Παρακλητικοὶ Κανόνες, ἡ Μεγάλη λεγομένη παράκλησις καὶ ἡ Μικρά. Καὶ αὕτη μὲν ἐπιγράφεται «ποίημα Θεοστηρίκτου μοναχοῦ, ἡ Θεοφάνους», καὶ πιθανώτατον, ὅτι εἶναι τοῦ Θεοφάνους μᾶλλον, διότι πράγματι φαίνεται ἔργον δοκιμωτάτου ποιητοῦ, ἡ δὲ Μεγάλη παράκλησις εἶναι ποίημα τοῦ βασιλέως Θεοδώρου Δούκα του Λασκάρεως. Ἐξόριστος ἀπὸ τῆς βασιλευούσης, ἀλωθείσης ὑπὸ τῶν Λατίνων, ὁ ἀτυχὴς ἐκεῖνος βασιλεύς, εὐγλώττως ἐκχέει τὰ παράπονά του πρὸς τὴν μόνην πολιοῦχον αὐτῆς καὶ προστάτιδα: «Πρὸς τίνα καταφύγω ἄλλην Ἁγνή; ποῦ προστρέξω λοιπὸν καὶ σωθήσομαι; Ποῦ πορευθῶ;. Εἰς σὲ μόνην ἐλπίζω, εἰς σὲ μόνην καυχῶμαι, καὶ ἐπὶ σὲ θαρρῶν κατέφυγον».
Περὶ τὸ τέλος τοῦ Μεγάλου Παρακλητικοῦ κανόνος ψάλλονται καὶ τὰ κατανυκτικώτατα ἐκεῖνα ἐξαποστειλάρια. Τὸ πρῶτον, ὡς ἐκ μέρους τῆς Θεοτόκου, ἀρχαιοπρεπὲς καὶ ἀπέριττον, ἔχει ὦδε: «Ἀπόστολοι ἐκ περάτων, συναθροισθέντες ἐνθάδε, Γεθσημανὴ τῷ χωρίῳ, κηδεύσατέ μου τὸ σῶμα, καὶ σὺ Υἱὲ καὶ Θεέ μου, παράλαβέ μου τὸ πνεῦμα». Τὸ τρίτον, ἱκεσία ἐκ μέρους τῶν πιστῶν, εἶναι περιπαθέστατον: «Καὶ σὲ μεσίτριαν ἔχω, πρὸς τὸν φιλάνθρωπον Θεόν, μὴ μοῦ ἐλέγξη τὰς πράξεις, ἐνώπιον τῶν ἀγγέλων, παρακαλῶ σὲ Παρθένε, βοήθησόν μοὶ ἐν τάχει». Πρὸς τὸ τροπάριον τοῦτο συνδέεται εὐσεβὴς τὶς δοξασία ἀπὸ στόματος εἰς στόμα φερομένη καὶ ἀσπαστῇ παρ’ ὀρθοδόξοις χριστιανοῖς, ὅτι, κατὰ τὴν τελευταίαν Κρίσιν, καὶ πρὸ τῆς φρικτῆς ἀποφάσεως τοῦ ἀδεκάστου δικαστοῦ, ἡ εὔσπλαγχνος Μήτηρ καὶ Παρθένος θ’ ἀνατείνη τὸ τελευταῖον χεῖρας ἱκέτιδας πρὸς τὸν Υἱόν της καὶ Κύριον, ἐπικαλουμένη τὴν συγκατάβασιν αὐτοῦ ἐπὶ τῶν ἁμαρτωλῶν.
Μετὰ τὴν δεκαπενθήμερον προπαρασκευὴν καὶ νηστείαν, ἄρχεται ἡ ἑορτή, καὶ μετ’ αὐτήν τα μεθέορτα, ψαλλόμενα μέχρι τῆς 23 τοῦ μηνός, καθ’ ἢν τελεῖται ἡ ἀπόδοσις τῆς ἑορτῆς, ἡ ἄλλως λεγομένη καὶ Μετάστασις τῆς Θεοτόκου. Ἀλλὰ καὶ ὅλος ὁ Αὔγουστος μὴν θεωρεῖται ἀφιερωμένος εἰς τὴν Θεομήτορα, ἐν τῷ ἱερῷ δὲ Ἄθω, τὴ ἀκροπόλει ταύτη τῆς Ὀρθοδοξίας, ἥτις ἐδέχθη μετὰ τὴν πτῶσιν τῆς Βασιλευούσης ὅσα κειμήλια καὶ θησαυροὺς δὲν περιεσύλησαν οἱ ἀλλόφυλοι, καὶ ὅπου περιεσώθη πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ἡ πρὸς τὴν Θεοτόκον ἰδιάζουσα τιμὴ καὶ τὸ προνόμιον τοῦ ἐπ’ ὀνόματι αὐτῆς σεμνύνεσθαι, τὰ μεθέορτα ἐξακολουθοῦσι καὶ μετὰ τὴν 23 τοῦ μηνός. Χάριν δὲ περιεργείας δύναται νὰ σημειωθῇ καὶ ἡ σύμπτωσις, ὅτι ὁ Αὔγουστος ἀστρονομικῶς ἀνήκει εἰς τὸ ζώδιον, τὸ λεγόμενον τῆς Παρθένου.
Κατ’ αὐτὴν τὴν ἡμέραν τῆς ἑορτῆς τὰ ἄσματα καὶ οἱ ὕμνοι εἶναι ἐκ τῶν καλλίστων τῆς Ἐκκλησίας. Ὅ,τι ὑψηλὸν καὶ ὡραῖον ἔγραψέ ποτὲ ὁ Κοσμᾶς καὶ ὁ Δαμασκηνὸς Ἰωάννης, οἱ δύο μέγιστοι τῆς Ἐκκλησίας μελοποιοί, τονίζεται τὴν ἡμέραν ταύτην ἐπ’ ἐκκλησίας, καὶ ἡ ἀκολουθία τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου ἁμιλλᾶται πρὸς τὰς τῆς Μεγάλης Ἑβδομάδος καὶ τῶν Χριστουγέννων. Λυρικώτατος εἶναι ὁ ἔνθεος Κανῶν τοῦ ἱεροῦ Κοσμᾶ, τὸ «Πεποικιλμένη τὴ θεία δόξη», εἰς ἦχον α’ ἀδόμενος, πανηγυρικώτατος δὲ ὁ τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ πρὸς τὸ «Ἀνοίξω τὸ στόμα μου», εἰς δ΄ ἦχον. Ὁ εἱρμός της α’ ὠδῆς του α’ ἤχου ἔχει ὡς ἑξῆς: «Πεποικιλμένη τὴ θεία δόξη, ἡ ἱερὰ καὶ εὐκλεὴς Παρθένε μνήμη σου, πάντας συνηγάγετο, πρὸς εὐφροσύνην τοὺς πιστούς, ἐξαρχούσης Μαριὰμ μετὰ χορῶν καὶ τυμπάνων, τῷ σῷ ἄδοντας Μονογενεῖ, ἐνδόξως ὅτι δεδόξασται».
Τὸ α’ τροπάριον τῆς αὐτῆς ὠδῆς λέγει·
«Ἀμφεπονεῖτο αὔλων τάξις, οὐρανοβάμων ἐν Σιῶν τὸ θεῖον σῶμά σου· ἄφνω δὲ συρρεύσασα, τῶν Ἀποστόλων ἡ πληθῦς, ἐκ περάτων Θεοτόκε, σοὶ παρέστησαν ἄρδην, μεθ’ ὤν Ἄχραντε, σοῦ τὴν σεπτήν, Παρθένε, μνήμην δοξάζομεν».
Καὶ τὸ β’ τροπάριον·
«Νικητικὰ μὲν βραβεῖα ἤρω, κατὰ τῆς φύσεως Ἁγνή, Θεὸν κυήσασα· ὅμως μιμουμένη δέ, τὸν ποιητήν σου καὶ Υἱόν, ὑπὲρ φύσιν ὑποκύπτεις, τοῖς τῆς φύσεως νόμοις· διο θνήσκουσα, σὺν τῷ Υἱῷ, ἐγείρη διαιωνίζουσα».
Ἀξιοσημείωτα εἶναι τὰ δύο τροπάρια της ε’ ὠδῆς του δ’ ἤχου, πρὸς τὸ «Ἐξέστη τὰ σύμπαντα»·
«Κροτείτωσαν σάλπιγγες, τῶν θεολόγων σήμερον, γλῶσσα δὲ πολύφθογγος ἀνθρώπων, νῦν εὐφημείτω, περιηχείτω ἀήρ, ἀπείρῳ λαμπόμενος φωτί, ἄγγελοι ὑμνείτωσαν, τῆς Παρθένου τὴν κοίμησιν».
«Τὸ Σκεῦος διέπρεπε, τῆς ἐκλογῆς τοῖς ὕμνοις σου, ὅλος ἐξιστάμενος Παρθένε, ἔκδημος ὅλος, ἱερωμένος Θεῶ, τοῖς πᾶσι θεόληπτος καὶ ὤν, ὄντως καὶ δεικνύμενος, Θεοτόκε πανύμνητε».
Ὁ εἱρμός της ζ’ ὠδῆς του α’ ἤχου, ἐν ὦ μνημονεύεται κατὰ χρέος ἡ ἱστορία τῶν Τριῶν Παίδων, ἔχει ὡς ἕπεται·
«Ἰταμῷ θυμῷ τε καὶ πυρί, θεῖος ἔρως ἀντιταττόμενος, τὸ μὲν πῦρ ἐδρόσιζε, τῷ θυμῷ δὲ ἐγέλα, θεοπνεύστῳ λογική, τὴ τῶν ὁσίων τριφθόγγω λύρα ἀντιφθεγγόμενος, μουσικοῖς ὀργάνοις ἐν μέσῳ φλογὸς· ὁ δεδοξασμένος, τῶν πατέρων καὶ ἡμῶν, Θεὸς εὐλογητὸς εἰ».
Τὸ ἑπόμενον τῷ εἱρμῷ τούτῳ τροπάριον περιέχει ποιητικωτάτην παραβολήν, ἢ μᾶλλον ἀντίθεσιν, ἀφορμὴν λαβοῦσαν ἐκ τῆς συντρίψεως τῶν πλακῶν τῆς Διαθήκης ὑπὸ τοῦ Μωυσέως.
«Θεοπνεύστους πλάκας Μωσής, γεγραμμένας τῷ θείῳ Πνεύματι, ἐν θυμῷ συνέτριψεν, ἀλλ’ ὁ τούτου Δεσπότης, τὴν τεκοῦσαν ἀσινή, τοῖς οὐρανίοις φυλάξας δόμοις, νῦν εἰσωκίσατο· σὺν αὐτὴ σκιρτῶντες, βοῶμεν Χριστῷ· ὁ δεδοξασμένος, τῶν πατέρων καὶ ἡμῶν, Θεὸς εὐλογητὸς εἰ».
Ἂλλ’ ἡ χρυσῆ κορωνὶς καὶ τὸ ἐπιστέγασμα ὅλου τοῦ Κανόνος, εἶναι ἡ ὡραιοτάτη ἐκείνη καταβασία της θ’ ὠδῆς, μετὰ τοῦ Μεγαλυναρίου, ψαλλομένη καὶ ἐν τῇ Λειτουργίᾳ·
«Αἱ γενεαὶ πᾶσαι, μακαρίζομέν σέ, τὴν μόνην Θεοτόκον.
«Νενίκηνται τῆς φύσεως οἱ ὅροι, ἐν σοὶ Παρθένε ἄχραντε, παρθενεύει γὰρ τόκος, καὶ ζωήν, προμνηστεύεται θάνατος· ἡ μετὰ τόκον Παρθένος, καὶ μετὰ θάνατον ζῶσα, σώζοις ἀεί, Θεοτόκε, τὴν κληρονομίαν σου».
Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
